Harita Nedir? Harita Çeşitleri Nelerdir – Konumlarına Göre Haritalar – Haritanın Yapım Tarihi Hakkında Bilgi

Sponsorlu Bağlantılar

Harita, yeryüzünün tümünün ya da bir parçasının belirli oranlarda küçültülüp işaretleştirilerek bir düzlem üzerinde gösterimidir. Yeryüzü düzleme açılamayan kapalı bir şekil olduğundan küçültme ile birlikte harita projeksiyonları kullanılarak düzleme izdüşüm işlemi de yapılır.

Haritanın temel işlevi, bölgenin topografyası ya da ilişkili diğer konularda, jeolojisi, jeomorfolojisi, iklimi, trafiği, yeraltı kaynakları, değişik bakış açılarından ekonomisi vb. hakkında bilgi vermektir. Bu haliyle harita, insandan (haritayı üreten kartograf) insana (harita kullanıcısı) yer referanslı bilgi aktaran, genel olarak basılı bir iletişim aracıdır.

Harita Çeşitleri

1)Ölçeklere Göre Çizilmiş Haritalar

Bu tür haritalar, ayrıntı olarak diğer harita çeşitlerinden oldukça üstündür. Bu tür haritaların ölçekleri 1/20.000 den büyük ölçeklidir. Ölçeklerine göre çizilmiş haritalar, genellikle küçük noktaların ve yerleşim yerlerinin çizimlerinde kullanılmaktadır. Ve ölçekler küçüldükçe, haritada ayrıntı azalmaktadır. Ölçek ise, kesrin payının büyümesiyle küçülür.

  1.  Büyük Ölçekli Haritalar: Bu tür haritaların ölçeği, 1/20.000 ile 1/100.000 arasında değişmektedir. Bu tür haritalar askeri amaçlı olarak çizilir ve bu haritaların çizimlerinde izohipsler (eş yükselti eğrileri) kullanılmaktadır.
  2. Orta Ölçekli Haritalar: Bu haritaların ölçekleri ise, 1/100.000 ile 1/1.000.000 arasında değişmektedir. Bu türden haritalarda, yerleşim yerleri, büyük akarsular ve çok yüksek dağlar gösterilir.
  3.  Küçük Ölçekli Haritalar: Bu haritalarda diğer türlerine oranla oldukça azdır. 1/1.000.000 ve daha küçük ölçekler kullanılır. Duvar haritaları bu türdendir. Yeryüzünün tamamı veya büyük kısımları bu türden haritalardır.

2)Konularına Göre Haritalar

  1. Genel Haritalar: Bu türden çizilen haritalar, turistik, gezi, coğrafya, atlas, şehir, siyasi, idari ve fiziki gibi amaçlarla çizilirler. Çizim amaçlarına bakıldığında, bu haritalar geniş kesimlerce kullanılmaktadır.
  2. Özel Haritalar: Bir konunun uzmanlarınca çizilen haritalardır. İklim haritaları, toprak şekillerini gösteren haritalar, yağmur oranlarını gösteren haritalar gibi haritalar bu türden haritalardandır.

harita-nedir-

Bir Haritada Ölçek Hesabı Nasıl Yapılır?

Haritaların temel özellikleri arasında, haritaların kesinlikle bir ölçekle çizilmesi gerektiği kuralı bulunmaktadır. Ölçeğin ise, iki çeşidi bulunmaktadır. Bunlar çizgi ve kesir ölçeklerdir. Çoğu haritada, bu iki ölçek aynı anda kullanılmaktadır. Bir haritada ölçeğin bulunması için formül;

Ölçek: Harita Uzunluğu/Gerçek Uzunluk

Çizgi ölçeklerde bir kısmın kaç kilometreye denk geldiği bilinirse, haritalarda çeşitli aralıkların kilometresi hesaplanabilir.

Haritanın yapım tarihi:

Harita yapımı çok eski devirlere kadar uzanmaktadır. Bu uzun tarihi süre içinde haritalar gittikçe tekamül etmiştir. Bu gelişmeyi şöyle üç döneme ayırabiliriz:

1. İlk haritalar: M.Ö. 2400’de Mezopotamya ve M.Ö. 1300’de Mısır Firavunu İkinci Ramses zamanında çizilen Mısır haritalarının dünyanın en eski haritaları olduğu sanılmaktadır. Bu haritalardaki dağlar, bir yolun sağında ve solunda profiline göre yan yatırılmış gibi gösterilmiştir.

2. Yan ve eğik görünüşlü haritalar: Ortaçağda ve takriben 1500 yıllarında harita üzerindeki arazi detayları çok basit çizgiler halinde gösterilmeye başlanmış, dağ ve tepeler profil olarak yandan görünüşleri ile tabii şekillerine uygun bir şekilde çizilmiştir. Bu şekildeki haritaların en önemlisi 1568’de Aplan tarafından yapılan ve ortalama 1/140.000 ölçeğindeki Bavyera eyaleti haritasıdır. Yandan görünüşlü haritaların bir eksikliği, tepeler arkasında kalan örtülü bölgelerin gösterilmemesiydi. On yedinci yüzyıldan itibaren bunu gidermek maksadıyla haritaların yapımında, durulan noktanın daha yüksek bir yerde olması düşünülmüş, böylece eğik perspektifin kullanılmasına geçilmiştir. Daha sonra ölü noktaların tamamen ortadan kaldırılması için duruş noktasının daha yüksekte olması arzu edilerek kuşbakışı perspektif metodu uygulanmıştır. Bütün bu haritaların üzerinde geometrik ölçülerin yapılması mümkün değildi. Sadece görünümü aksettirmekteydi.

3. Düşey görünüşlü haritalar: Kuşbakışı perspektiften daha gelişmiş haritaların yapımında kullanılan paralel ışınlı (oztoponal) projeksiyona geçilmesi, gerek arazi üzerindeki objelerin (bina, yol, köprü vb. konumlarına uygun olarak belirtilmesi ve gerekse bu metodla birlikte ortaya çıkmış olan üçüncü boyutun, yani yüksekliğin doğru olarak gösterilmesini mümkün kılmıştır.Yüksekliğin doğru olarak gösterilmesi için gelişim sırasına göre tarama, yalama, münhaniler, gölgeleme, renk kademeleri ve renk kombinasyonları gibi çizim şekilleri uygulanmıştır.

Bu maksada, son olarak geliştirilen plastik kabartma haritalar çok iyi cevap vermektedir. Plastik kabartma haritaların yapımı ise şöyle olmaktadır: Münhani kalıbı çizilir. Alçı bloku hazırlanır vemünhanilere göre basamaklı model haline getirilir. Basamaklar arası mumlanır. Kazıma ve retuşla arazi modeli ortaya çıkarılır. Bundan sonra dışı ve biçimlendirme modellerinin üretilmesi ve bunlardan faydalanmak suretiyle de plastik biçimlendirilmesi yapılır.

Harita bildirim sistemleri: Dünya üzerindeki bir noktanın hakiki yerini herhangi bir karışıklığa meydan vermeden doğru olarak bildirmede kullanılır.Üç çeşit harita bildirim sistemi vardır: Grid bildirim sistemi, coğrafi koordinatsistemi, georef sistemi.

1. Grid bildirim sistemi: Universal Transvers Merkator (UTM) gridi (GAUSS-KUGER) projeksiyonuna dayalı olup arzın 84° kuzey, 80° güney enlemleri arasındaki bölgede kullanılmaktadır. Bu sistemde dünya milletlerarası gün dönümü hattı olan 180° güney enlemleri arasındaki doğuya doğru 6°lik 60 dilime, ayrıca ekvatordan başlamak üzere 84° kuzeyden bölünmüştür. Meydana gelen 6°x8°lik dikdörtgenlere sağ istikamette numara, yukarı istikamette büyük harf verilmiştir. Bunların her birine “grid bölgesi” denir.Grid bölgeleri çok geniş alanları kapsadığı için, bunlar 100.000 metrelik karelere taksim edilmiş ve harflendirilmiştir. 365 DC 27.387.63656°x8° lik grid bölgesi DC 100.000 metrelik kare harfleri 27.3 km noktanın 100.000’lik kare içindeki sağa değeri 87.6 km noktanın 100.000’lik kare içindeki yukarı değeri ifade eder.

Kutbi gridi sistemi: UTM grid sisteminin kuzey ve güneyinde kalan kutup bölgelerinde UPS (Universal Kutbi Stereografik) grid sistemi uygulanır.

80 derece güney enleminden Güney Kutbuna kadar olan alanı içine alan (A: Batı) ve (B: Doğu) ile 84°C kuzey enleminden Kuzey Kutbu’na kadar olan alanı içine alan (Y: Batı) ve (Z: Doğu) bölgelerine ve ayrıca 100.000 metrelik karelere bölünmüştür.

A KI 39.2 71.9 A:GüneyKutbunun batı bölgesi KL:100.000 metrelik kare harfleri 39,2 km 100.000 m’lik kare içerisinde sağa değeri. 71,9 km 100.000 m’lik kare içerisinde yukarı değeri belirtir.

2. Coğrafi koordinat sistemi: 1/250.000’den küçük ölçekli haritalarda uygulanır. Herhangi bir noktadan geçen enlem çizgisinin ekvatordan derece cinsinden uzaklığına o noktanın enlemi, aynı noktadan geçen boylam çizgisinin, başlangıç boylam çizgisinden açı cinsinden uzaklığına boylam denir. Bu değerlerin bir arada ifadesine coğrafi koordinatları denir (40°30’ 12″N, 32° 14’ 18″E gibi). 3. Geroef sistemi: Bu sistemde dünya yüzeyi, kenarları enlem ve boylam çizgilerinden meydana gelen 15 derecelik karelere ve bunlar da 1 derecelik karelere bölünmüş ve harflendirilmiştir. QJBI 36°. 1’, 44°.8’ QJ 15°lik kare harfleri BI 1°lik kare harfleri 36°.1’ noktanın sağa değeri (dakika ve ondası cinsinden). 44°.8’ noktanın yukarı değeri (dakika ve ondası cinsinden).

Türklerde haritacılık: En eski Türk haritasıbüyük dil bilgini Kaşgarlı Mahmud’un Divan-ü Lügat-it Türk adlı eserindeki dünya haritasıdır. Bu harita on birinci asrın ikinci yarısındaki bilgilere göre çizilmiştir. Yazar bu haritada o zamanki dünya kavimleri arasındaki Türklerin yayılmış olduğu yerleri belirtmektedir. İlmi çevrelerce büyük bir ilgi gören bu harita, 1935 senesinde İmago Mundi Dergisi’nde Albert tarafından yayınlanmıştır. İslam ilimlerinin ve kültürünün Akdeniz’de yayılması için Türk denizcileri bu denizdeki ada, liman ve kıyıları büyük bir dikkatle incelemişler, haritalarını çizmişler ve bu hususta değerli eserler bırakmışlardır.

1456 senesinde İbrahim Mürsel, Akdeniz haritasını; 1513’te Piri Reis Amerika, Afrika ve Atlas Okyanusunu içine alan renkli haritasını, deniz klavuzları ve planlarını yapmıştır. Seydi Ali Reis ise Basra Körfezi ve Hind Denizine ait Mir’at-ül-Memalik isimli coğrafya kitabı ile haritacılığa ait Mir’at-ül-Kainat adlı kitabını yazmıştır. Ceylan veya deve derisi üzerine çizilen dokuz renkli Piri Reis haritasının sadece bir paftası elimizde mevcuttur ve Topkapı Sarayı Müzesinde saklanmaktadır. Bu haritanın bugünkü haritalardan bazı bakımlardan daha mükemmel olduğu söylenmektedir. Akdeniz kıyılarını en ince teferruatına kadar çizdiği gibi deniz dibini de çok iyi bir araştırma ile tespit etmiştir. Zamanımızda boş ve temelsiz iddialara dayalı bazı eserleri ülkemizde de yayınlanan Alman Romancı Erich Von Daniken, bir kitabında, Piri Reis’in haritalarının mükemmeliyetini inkar edememiş ancak o zamanki Piri Reis’in ilmi seviyesini bilmediğinden bu haritayı çizerken Piri Reis’in ruhu vücudunu terk edip yükseklere çıkarak, “Bu haritayı çizmiştir!” şeklinde bir safsata yazmaktan kendini alamamıştır. Türkiye’de ilk mükemmel atlas 1803 senesinde Dar-üt-Tıbat-il-Amire isimli matbaanın müdürü Müderris Abdurrahman Efendi tarafından Üsküdar’daki Tabhane-i Hümayunda basılmıştır. Atlasın başında astronomi ve coğrafya bilgilerini ihtiva eden 79 sayfalık bir bölüm mevcuttur. Abdurrahman Efendi, Üçüncü Selim Han zamanında Mühendishane-i Berr-i Hümayunda geometri öğretmenliği yapmıştır.

1880 senesinde Genel Kurmay Başkanlığı 5. şubesi Harita ve Fen İşleri olarak kurulmuş ve bu şube Batı Anadolu ve Balkanlardaki Türk topraklarının haritalarını yapmakla görevlendirilmiştir. Baz ve nirengi şebekesine dayanan ilk modern harita çalışmaları Vardar havzasında başlamıştır. Uzun yıllar haritacılığa gereken önem verilmiş ve Türk haritacılığı halen dünya milletleri arasında en baştaki yerini muhafaza etmiştir.

Sözlükte harita?

1. Coğrafya, tarih, dil, nüfus vb. olgularla ilgili olarak yeryüzünün ya da bir parçasının, belli bir orana göre küçültülüp düzlem üzerine çizilen taslağı.



Bu Yazıyı Paylaş! Google+!

Kategori: Eğitim - Yorum Yazın

Selçuk Gönültaş

DMCA.com Protection Status