Kıyı Tipleri ve Şekilleri

KIYI TİPLERİ
Kıyıların şekillenmesinde en etkili dış kuvvetler dalgalar, akarsular, gel-git olayı, buzullar ve akıntılardır. Rüzgarlar ise dalgaları etkilemesi açısından dolaylı bir etkiye sahiptir.

A) Dağların Uzanış Yönüne Göre:

1. ENİNE KIYILAR: Dağların denize dik uzandığı yerlerde denizin vadileri işgal etmesiyle oluşur. Ör: Ege Bölgesi Kıyıları (Edremit-Kuşadası arası). Bu kıyılarda; girinti-çıkıntı fazladır. Koy, körfez ve limanlara fazlaca rastlanır. Kıta sahanlığı geniş ve denizin derinliği azdır. İç kesimlere ulaşım kolaydır. Limanların hinterlandı (art bölge) geniştir. Kıyı ile iç kesim arasında önemli farklar yoktur Ayrıca bu tip kıyılarda denizel iklimin etkileri iç kesimlere kadar sokula bilmektedir.

2. BOYUNA KIYILAR: Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde görülür. Ör:Karadeniz ve Akdeniz Kıyıları. Bu kıyılar gayet sadedir, girinti-çıkıntı çok azdır. Doğal limanlar azdır ve hinterlandları dardır. Kıyı ile iç kesim arasında ulaşım zordur ve geçitlerde sağlanır. Dalga aşındırması ile falez oluşumu fazladır. Kıyı ile iç kesim arasında iklim, bitki örtüsü, ekonomik faaliyetlerde farklılık fazladır. Ayrıca denizel iklimin etki alanı dardır.

B) Akarsuların Şekillendirdiği Kıyılar:

1. RİA TİPİ KIYILAR :Plâtoları yaran derin akarsu vadilerinin deniz veya okyanusların yükselmesi ya da vadinin tektonik olarak çökmesi sonucu sular altında kalmasıyla oluşan kıyılardır. Dünya’da en güzel örnekleri, Güneybatı İrlanda ve Kuzeybatı İspanya’da görülür. Ülkemizde’de Güneybatı Ege kıyıları, İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile Haliç, ria tipi kıyılara örnek olarak verilebilir.

2. DALMAÇYA KIYI TİPİ: Kıyıya paralel uzanmış dağların çukur kısımlarına (iç kesimlerdeki ovalara) deniz suları dolmasıyla oluşan kıyı tipidir. Dağların yüksek kısımları kıyıda adaları oluşturur. Adacıklar kıyıya paralel uzanır. Ör:Adriyatik denizinde Dalmaçya kıyıları (eski Yugoslavya kıyıları). Yurdumuzda Akdeniz’de Teke Yarımadası’nda Antalya- Kaş kıyıları buna örnektir.

3. LİMANLI KIYILAR: Alçak kıyılardaki geniş tabanlı vadilerin veya koy-körfezlerin deniz suları altında kalması ve bunların önünün kıyı setleriyle kapatılması sonucunda oluşan, limanlarda gemileri korumak için yapılan dalga kıranlar gibi dalgaları kesen kıyı tipidir. Bu kıyılarda tombolo, kıyı oku, kıyı seti gibi yerşekillerl görülür. Dünya’daki en iyi örnekleri,  Ukrayna’nın Karadeniz kıyılarında görülür. Karadeniz’in kuzeyindeki kıyılar (odessa, Dinyeper, ) buna örnektir. Yurdumuzda ise Büyük ve Küçük Çekmece kıyıları böyle kıyılardandır.

4- SETLİ KIYILAR: Akarsuların alüvyon taşıdığı kıyılarda kıyı birikim şekilleri fazla görülür. Setler bulunan bu kıyılara denir.

C) Buzulların Şekillendirdiği Kıyılar:

1. FİYORT TİPİ KIYILAR: Buzulların aşındırmasıyla oluşmuş tekne vadilerin buzullar eridikten sonra sularla dolması sonucu oluşan kıyılardır. Çok sayıda koy ve körfez barındırır. Bu kıyı tipine ait en güzel örnek, İskandinav Yarımadası’nın Atlas Okyanusu kıyılarıdır. Dünya’nın en büyük fiyordu Norveç’teki Soğne fiyordudur.

2- SKYER TİPİ KIYI: Buzulların aşındırdığı tepeciklerle veya buzulların biriktirdiği moren yığınlarıyla şekillenmiş kıyılar buzulların ortadan kalkması ve deniz seviyesindeki yükselme ile sular altında kalınca yüzlerce adacık ortaya çıkar. Bu tür kıyılara skyer kıyılar denir. Bu kıyılara Norveç ve Güney Şili’de rastlanır. Baltık Denizi’nin kuzeydoğusunda bu tür kıyılar görülür. Türkiye’de görülmez.

D) Canlıların Şekillendirdiği Kıyılar:

1. RESİF KIYILARI: Üst üste gelişen mercanlar birikerek deniz yüzeyine ulaşır. Burada ölen mercanlar birikir ve deniz seviyesine çok yakın adalar oluşturur. Sıcak denizlerde yaşayan mercanların kalıntılarından oluşan kıyı tipidir Ör:Mercan adaları kıyıları (Avustralya Kıtasının doğusunda).

2- ATOLLER: Deniz volkanizması sonucu oluşan adalar zamanla aşınarak su altına iner. Burada biriken mercanlar dairesel şekil oluşturur. Ortasında lagün (deniz kulağı) bulunan hilal şeklindeki mercan adasına atol denir

E) Diğer Kıyı Tipleri:
 
1. HALİÇ (ESTUAR) TİPİ KIYILAR: Özellikle gel-gitin şiddetli olduğu okyanus kıyılarında gel – git olayı sonucunda akarsu ağızlarının aşındırılmasıyla oluşan, huniye benzeyen ve bazen kara, bazen de deniz haline gelen kıyılardır. Akarsuyun denize döküldüğü yerde birikme yerine, gel-git sonucu aşınma olur. Bunun sonucu deniz içeri doğru girer.

Genelde haliç görülen kıyılarda delta görülmez.

Yurdumuzda yoktur. Dünya’nın en büyük halici Hamburg halicidir. Bunun yanında Londra, Elbe, Wesser, Thames, Evoş, Bordeaux ve Weischel haliçleri de Dünya’nın önemli haliçlerindendir. Bu haliçlerin hepsi, aynı zamanda gelişmiş birer limandır.
Haliç Tipi Kıyı: Gelgitin etkisiyle akarsu yatağını deniz sularının basması ile oluşmuş kıyı tipidir.

2- WATT KIYI: Gelgite bağlı olarak oluşmuş, kabarık ve çekik dönemler arasındaki seviyeleri ortasında oluşmuş hafif eğimli kıyı tipidir. Gel-git olayının etkisiyle bazen kara bazen de deniz durumuna gelen kıyılardır Haliç kıyılarının bulunduğu yerlerde bulunur.

Bu Yazıyı Paylaş! Google+!

Kategori: Eğitim - 64 viewsYorum Yazın

Selçuk Gönültaş

DMCA.com Protection Status