Ünlü Matematikçiler – Abdülhamid İbn Türk Kimdir? Hayatı ve Matematiğe Kazandırdıkları

Sponsorlu Bağlantılar

Abdülhamid İbn Türk, veya Abdülhamid İbni Vasi İbni Türk Ebu Fazl, (830) (tam adı Farsça: Abu’l-Fadl ‘Abd al-Hamîd ibn Wâsi’ ibn Turk al-Khuttalî veya, al-Jîlî) dokuzuncu yüzyılda yaşamış bir Türk Müslüman matematikçidir. Öz geçmişi hakkında çok az bilinmektedir. Onunla ilgili iki kayıt vardır, biri Farslı İbn el-Nedim ve diğeri İbn el-Kefti tarafından, fakat bilgiler aynı değildir. Ancak İbn el-Kefti onun adını ʿAbd al-Hamid ibn Wase ibn Türk Jili olarak bahseder. Jili, Gilan anlamına gelir. D. Pingree’ye göre, o Ḵottal (Amu Derya’nın kuzeyinde ve Badaḵšān batısındadır) veya Gilan doğumludur. Abū Barza Fażl b. Moḥammad b. ʿAbd-al-Ḥamīd b. Tork (ö. Bağdat, 27 Ṣafar 298 (4 Kasım 910))’un onun torunu olduğu görünür.

Unlü Matematikçiler - Abdülhamid ibn Türk Kimdir - Hayatı ve Matematiğe Kazandırdıkları

Onuncu yüzyılda İbn el-Nedim, ʿAbd-al-Ḥamīd ile ilgili onun adının Abu’l-Fadl ‘Abd al-Hamîd ibn Wâsi’ ibn Turk al-Khuttalî (veya, al-Jîlî), soyadının Abû Muhammad olduğunu söyler ve iki eserini listeler:
1. Kitāb al-Jāmeʿ fi’l-ḥesāb (“Kapsamlı hesap kitabı”) altı kitap halindedir; o kayıpdır, belki de, aşağıdaki dördüncü kitabın bir parçasıdır.
2. Kitāb al-Moʿāmalāt (“İşlemler kitabı”) kayıptır. Bu başlıklı ve Kitāb al-Mesāḥa (“Ölçme kitabı”) ile bir kitap daha İbn el-Nedīm tarafından Ebu Barza’ya atfedilir.
İbn el-Kefti ise, el-Fihrist, gibi birinci kitabı tekrarlar, ama ikinci kitap yerine, o aşağıdaki kitapları listeler:
3. Nawāder al-ḥesāb wa ḵawāṣṣ al-aʿdād (“Hesaplama ve Sayıların özellikleri çeşitleri kitabı”), kayıpdır.
4. Kitāb al-Jabr wa’l-moqābala (“Katışık Denklemlerde Mantıki Zaruretler”)
Aydın Sayılı’ya göre; Halife Al-Maʾmūn zamanında Maveraünnehir’de doğan 9. yüzyılın ilk yarısında yaşayan ibn Türk (Abdülhamid İbni Vasi İbni Türk Ebu Fazl) ( ? – 847) Ceyl kentinden olduğu için el-Ceyli veya matematikçi anlamına gelen el-Hasip de denmektedir. Adından da anlaşıldığı gibi Türk oğlu olan bu bilim adamı sayılar teorisi ve cebir konularında çalışmalar yapmıştır. Yapıtları “Kitab-ül Cami fi’l hisap” (altı kitap halindedir),”Kitab’ül muamelat”, “Kitab’ül Mesaha” (Ölçme işleri)’dır
Onun erken dokuzuncu yüzyılda Bağdat’ta yaşadığı ve çalıştığı ve matematik eserleri yayımladığı kesindir.
O cebir üzerine bir çalışma yazmış, “Katışık Denklemlerde Mantıki Zaruretler” olarak adlandırılan karesel (ikinci dereceden) denklemlerin çözümü üzerine sadece bir bölümü geriye kalabilmiştir.
Abdülhamid İbn Türk’ün, “Kitāb al-jabr wa al-mukābala” başlıklı el yazması, el-Harezmi’nin el-cebir (al-jabr)’ine çok benzer, aynı zamanda hatta belki ondan daha erken de yayımlanmış olabilir.


Bu Yazıyı Paylaş! Google+!


Sponsorlu Bağlantılar

Selçuk Gönültaş