Zazaca Hakkında Bilgi

Zazaca (kendilerince Zazaki), Zazalar tarafından konuşulan, coğrafya bakımından Türkiye’nin doğusunda ve Kürtçenin konuşulduğu bölgenin kuzeybatı sınırlarında, Siverek, Erzincan ve Varto’dan oluşan üçgende ve Bitlis’in batısında Mutki civarındaki köylerde de eksklav halinde konuşulan dildir. Zazaca, dil bilimi bakımından Hint-Avrupa dil ailesine mensup İran dillerinin Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dildir.

Zazaca; Türkiye’de özellikle Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu bölgelerinde, ve göç nedeniyle bazı Avrupa ülkelerinde de konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup bir dildir. Bilimsel sınıflandırmada bu dil ailesinin “Kuzeybatı İranî diller” grubunda yer alır. Zazaca, Türkiye’de Türkçe ve Kürtçe’den sonra en çok konuşulan üçüncü dildir. Zazaca, Türkiye’de bir ilde Tunceli’de en fazla konuşulan dildir. Bu ilin dışında Erzincan, Elazığ, Diyarbakır,Bingöl, Sivas, Muş, Urfa, Adıyaman, Malatya,Batman, Bitlis, Kayseri, Aksaray gibi illerin bazı bölgelerinde konuşulur.
Zazalar kendi dillerini genellikle Zazaki olarak adlandırırlar ve dilbiliminde de daha çok ZazakiDimli olarak tanınır. Bunun yanında Kırmancki,Kirdki, Dimilki, Zonê Ma, Dersimce gibi kavramlar da Zazaca’nın yerel adlarıdır. Hint-Avrupa dil ailesinin İranî diller grubuna ait olan Zazaca, Alman dilbilimci Prof. Dr. Jost Gippert ve LeCoq’a göre İrani dillerin Kuzeybatı kolunun Hyrkani (< Gurgân) alt gurubuna aittir. Gilanice, Goranice, Mazenderanca, Beluçice, Sengserice dilleri de bu alt guruba aittir.

Zazaca’nın İran dilleri arasındaki yeri politik bir tartışma konusudur.

Bu tartışmada üç grup vardır;
1.grup: Dil bilimcileri ve Zazalar Zazaca’yı bir dil olarak kabul eder. İranoloji dilbilimine göre, Zazaca başlıbaşına bir dildir. Oskar Mann ve Karl Hadank’ın 20. yy.ın başında yaptığı araştırmalar sonucu derleyip 1932’de Leipzig’de çıkan kitabında, ilk kez bilimsel olarak Zazaca’nın bir Kürt lehçesi olmadığı kanıtlanmış, ondan beri Zazaca dilbiliminde ayrı bir dil olarak kabul edilmiştir.Zazaca eski dillerden Partça ve Avestçenin devamı olarak kabul edilir.
2. grup: Kürt bilim insanları, Zazaca’yı Kürtçe’nin dört lehçesi arasında saymaktadır. Bu konuda Britanica Ansiklopedisi ise Zazacayı Kürt Dillerinden saymaktadır.Zazaca’nın Kürtçe’nin bir lehçesi olduğuna dair iddialar mevcut olup Kürtçe’nin Güney İranî dil grubuna ait olup, Zazaca’nın Kuzey İranî dil grubuna ait olduğuna dair iddialar da mevcuttur. Kürdolog Izady de Zazaca ile Kurmanci’nin aynı dilin şivesi olmadığını ve farklı diller olduğunu söylemektedir.
3. grup: Cumhuriyetin ilk dönemlerindeki Türkologlar, Zazaca’yı Türkçe’nin bir lehçesi olduğunu varsayar ve Zazaların Horasan’dan gelen bir Türk boyu olduğunu iddia etmektedir.Zazaki ve Gorani dili birbirine çok yakındır ve İrani diller ailesinde Zaza-Gorani dil grubu olarak aynı kategoride yer alırlar.

Zazaca’nın lehçeleri
Zazaca sözcük dağarcığı ve gramer açısından, İranî diller içerisinde Partça ve Avesta diline en çok benzeyen dildir.

Ethnologue’a ve bazı dilbilimcilere göre Zazaca, Kırmancki (Kuzey Zazaca) ve Dimli (Güney Zazaca) olmak üzere iki lehçeden, Almanya Frankfurt’da bulunan Zaza Dil Enstitüsü ve Frankfurt Üniversitesi’ne göre ise üç lehçeden oluşur;

1) Kuzey Zazaca:
Dersim, Erzincan, Sivas, Muş dolaylarında Alevi Zazalar tarafından konuşulur. Bunun da kendi içinde ağız farklılıkları vardır. Dersim, Sivas, Muş farklılıkları gibi. Kuzey Zazaca’nın KırmanckiKurmanci kavramları birbirine karıştırılmamalıdır.

2) Merkez Zazaca:
Palu ilçesi başta olmak üzere Elazığ ve Bingöl illerinde genellikle Şafi Zazalar tarafından konuşulur. Bunun içinde de şive farklılıkları vardır, Palu, Eğil, Solhan, Hîni (Hani), Ergani, Kulp, Piran, Maden.. şiveleri gibi.

3) Güney Zazaca:
Siverek (Şanlıurfa), Gerger (Adıyaman), Mutki (Bitlis), Kuzey Diyarbakır Malatya dolaylarında Hanefi Zazalar tarafından konuşulur. Bunun içinde de kendi ağız farklılıkları vardır ; Çermik, Gerger ve Siverek gibi.
Kuzey ile Güney lehçeleri, Merkez Zazacaya oranla gramer ve sözcük dağarcığı bakımından birbirine daha yakındır.

Zaza alfabesi
Zaza Alfabesi 32 harften oluşmaktadır. Bu alfabe Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson’un katkılarından dolayı Jacobsun Alfabesi olarak da bilinir.
Alfabedeki 32 harf şunlardır;
A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Ü V W X Y Z
(î harfi de kullanılır.Örneğin hîni (hîyni gibi okunur) derken Hıni aynı sesi vermez.)
I ve Ü harfleri Zazaca’da sözcük başına gelmez. Ayrıca bu alfabe dışında Vate Grubu olarak bilinen Stockholm merkezli bir Zaza grubu vardır ki; yayınlarında Bedîrxan Alfabesi’ni kullanırlar. Bu alfabede bazı harfler ve anlamları şöyledir; î=i, i=ı, û=ü/uı. Zazaca’nın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan standart bir alfabesi henüz yoktur; genelde Jacobson alfabeleri kullanılırlar.

Zazaca’nın en yoğun olarak konuşulduğu yerler ve Zazalar ın en yoğun olarak yaşadığı yerler :

  • Tunceli (bütün ilçelerde)
  • Bingöl (Merkez,Yayladere ve Kiği ilçeleri)
  • Elazığ (doğu bölgesi,kuzeyi ve güneyi)
  • Diyarbakır (kuzey ve batı bölgeleriÇermik,Çüngüş,Ergani,Eğil,Dicle,Lice,Hani,Kulp,Hazro)
  • Urfa (Siverek, Bucak ilçesi)
  • Muş (Varto ilçesi)
  • Sivas (Zara,Ulaş,Kangal, ilçeleri)
  • Adıyaman (Gerger ilçesi)
  • Erzincan (dağınık şekilde.. çoğunlukla merkez de ve Tunceli’ye yakın yerlerde)
  • Batman (Batman, Sason)
  • Bitlis (Mutki, Tatvan)
  • Malatya (Pötürge, Doğanyol, Arguvan)
  • Ardahan (Göle va Çevre Köylerde
Bu Yazıyı Paylaş! Google+!

Kategori: Kültür & Sanat - 149 viewsYorum Yazın
Etiketler: /

Selçuk Gönültaş

DMCA.com Protection Status